Giữa tháng 5/1975, mấy anh em viết báo chúng tôi vọt xuống Đất Mũi, nhưng v́ đi bằng xe Honda 67 nên phải tấp vào Bạc Liêu nghỉ, ai dè bị đồng nghiệp Khu 9 giữ lại nhậu rồi giới thiệu một địa điểm nổi tiếng: dinh thự của đại điền chủ Trần Trinh Trạch.
Ngôi nhà được xây dựng năm 1919, do một kỹ sư người Pháp thiết kế, phần lớn vật liệu xây dựng đều mua từ Pháp. Ngôi biệt thự này c̣n được dân địa phương gọi là nhà Công tử Bạc Liêu hoặc nhà Lớn.
Khách sạn Công tử Bạc Liêu
Mà nó lớn thật, lại nằm trong khuôn viên rộng lớn toàn cây cảnh quư, với mặt tiền là sông Bạc Liêu. Chúng tôi được cho biết, nội thất nhà đại điền chủ Trạch có vô số đồ gỗ, sứ, đồng cổ và quư hiếm nhưng từ lâu, những bảo vật đó không c̣n, chỉ có hai món là chiếc giường ngủ nạm vàng và bộ bàn trà khảm xà cừ được giữ nguyên vẹn ở chùa Chén Kiểu (Sóc Trăng), do Trần Trinh Huy tặng.
Rồi bạn đồng nghiệp - cũng sàn sàn chưa đến “tuổi băm” như tôi, tức cũng chỉ “nghe nói” - kể về sự hào hoa phong nhă và mức độ ăn chơi cùng những giai thoại về công tử Bạc Liêu.
Nhiều năm qua, tôi t́m hiểu về gia tộc Trần Trinh Trạch không chỉ v́ ṭ ṃ, mà c̣n để biết đâu là sự thật trong những giai thoại về công tử Bạc Liêu, nhất là từ khi cụm từ “Công tử Bạc Liêu” trở thành một thương hiệu du lịch.
Trần Trinh Trạch sinh năm 1872 ở Vĩnh Lợi, Bạc Liêu (bao gồm cả tỉnh Cà Mau sau này), vốn là kẻ ăn người ở cho một điền chủ nhập quốc tịch Pháp, được vị điền chủ này cho học tiếng Pháp. Nhờ thế mà Trạch được tuyển làm thư kư ṭa bố Bạc Liêu (hành chánh tỉnh), phụ trách bắt rượu lậu, sau đó được giao lập bộ để cấp bằng khoán, tức giấy chủ quyền đất.
Những người nấu rượu lậu và điền chủ lớn bé ở Bạc Liêu đều phải qua tay Trạch mới mong không bị phạt nặng, mới mong có bằng khoán những sở điền mà những người tiên phong mở đất phương Nam đă khai khẩn từ trước (là một h́nh thức cướp đất trắng trợn). Bằng tiền hối lộ, Trạch đă tích lũy được một số vốn lớn.
Vốn cần kiệm và kỹ lưỡng, dần dần Trạch trở thành điền chủ, rồi đại điền chủ giàu nhất nước, có 74 sở điền khắp lục tỉnh với 145.000ha và hơn 10.000ha ruộng muối, có cả ruộng muối ở miền Trung. (Điền chủ giàu thứ nh́ lúc đó là Vưu Tung với 75.000ha, thứ ba là Châu Oai với 40.000ha).
Ngoài kinh doanh lúa gạo bằng cách xây một số nhà máy chà gạo ở lục tỉnh, Trạch c̣n xây nhiều dăy phố lầu ở thị xă Bạc Liêu, ở Sài G̣n để cho mướn. Ông c̣n là đồng sáng lập Ngân hàng Việt Nam (năm 1927) - ngân hàng đầu tiên của người Việt.
Những năm 1929-1930, các nước châu Âu rơi vào khủng hoảng kinh tế trầm trọng, Trần Trinh Trạch đă “ủng hộ” chính phủ Pháp một khoản tiền lớn đến mức “mẫu quốc” ân thưởng ông ta mề đay Ngũ đẳng Bội tinh và một thanh kiếm quốc bảo.
Trong 7 người con th́ chỉ Trần Trinh Huy (Ba Huy, sinh năm 1900) được đại điền chủ Trạch cho du học Pháp với kỳ vọng mở mang kiến thức để khuếch trương tài sản gia tộc Trần Trinh. Nhưng ba năm ở Pháp, Huy chỉ mang về cho gia tộc khả năng ăn chơi, lái xe, lái máy bay và kinh nghiệm bồ bịch.
Là người cha hết ḷng yêu thương Huy, nhưng đại điền chủ Trạch đă chọn nhầm kẻ thừa kế ḿnh. Chính v́ thế mà gia sản của Trần gia, dưới tay Ba Huy lần lượt “ra đi”, đến mức trước tháng 5/1975 chỉ c̣n mảnh đất hương hỏa có mấy phần mộ ở Cái Dầy, ngoại vi thị xă Bạc Liêu!
Được cha giao trông coi điền sản, Ba Huy đi kiểm tra sở điền bằng xe Ford Vedette hoặc ca nô. Ba Huy c̣n sắm xe Peugeot Sport, lúc đó ở Việt Nam chỉ có hai chiếc, chiếc kia là của vua Bảo Đại.
Ba Huy cũng là người Việt đầu tiên sở hữu máy bay, đó là chiếc Morane tối tân nhất trong ḍng máy bay nhỏ của Pháp thời bấy giờ, và sân bay riêng, dù chỉ là những sở điền được san phẳng. Chiếc Morane này cũng là chiếc thứ hai và duy nhất ở Việt Nam sau chiếc đầu tiên của triều đ́nh Huế.
Bạc Liêu những năm đầu thế kỷ XX có khoảng 2% điền chủ nhưng chiếm đến 95% ruộng đất nhờ chính sách điền địa bất công của thực dân Pháp. Không riêng Ba Huy, con cái của những điền chủ này, như Dù Hột, Hai Lũy, Ba Cân, Hai Đ́nh... thừa mứa tiền của không phải do ḿnh làm ra nên đua nhau ăn chơi cho sướng thân và khuếch trương thanh thế không những ở miền Tây mà c̣n ở Sài G̣n.
Theo nhà văn Phan Trung Nghĩa, trong số đó, Ba Huy là số 1. V́ thế mà câu chuyện có thật sau đây được gắn cho Ba Huy.
Chuyện rằng, Dù Hột là con của đại điền chủ Chá, một lần từ khách sạn Majestic Saigon bước ra, một đám xe kéo tay giành chở v́ nhiều lần anh ta trả tiền chẵn không cần thối lại, thấy khó xử, Dù Hột bảo “đi hết”. Thế là xe chở người, xe chở nón, xe chở áo vest, xe chở cù ngoéo (can)... chạy ḷng ṿng Sài G̣n, dân chúng bu đen coi ngó.
Đám xe kéo hớn hở cho biết đang chở công tử Bạc Liêu! Và cũng từ câu chuyện này mà có thành ngữ “Công tử Bạc Liêu” để chỉ lối sống giàu sang, phóng túng.
Công tử nghĩa đen là con quan, nhưng với Ba Huy, từ này c̣n mang ư nghĩa khác, nặng về chơi trội, chơi ngông, không ai đủ sức xài tiền như Ba Huy, v́ thế, về sau, thành ngữ này chỉ dùng để chỉ công tử Trần Trinh Huy. Từ đó “Công tử Bạc Liêu” trở thành danh xưng riêng của Ba Huy, không ai có thể tranh chấp.
V́ thế mà nhân vật “ngon nhất” Nam bộ này có nhiều chuyện thực hư, hư thực lẫn lộn, trở thành những giai thoại. Ba Huy không những nổi tiếng xài lớn, như những lần cùng người đẹp vào Đại Thế Giới, vứt ra những xấp tiền 30.000 đồng (lúc đó lúa 1,7 đồng/giạ, lương thống đốc Nam Kỳ chưa tới 3.000 đồng/tháng) không để ăn thua mà để giựt le với mỹ nữ.
Nhưng có hai chuyện mà chính Ba Huy lúc cuối đời xác nhận là do thiên hạ bày đặt rồi gán cho ḿnh. Đó là chuyện đốt tiền t́m tiền và đốt tiền thi nấu đậu xanh.
Số là trong đám công tử lục tỉnh có một nhân vật mà so với Ba Huy th́ kẻ tám lạng người nửa cân, đó là Phước Georges, hay c̣n gọi là Bạch Công tử (v́ da trắng, để phân biệt với Hắc Công tử, tức Ba Huy, v́ da hơi ngăm đen), quê Mỹ Tho. Phước và Huy đều mê người đẹp có tên Ba Trà.
Một hôm, cả ba vào rạp Modern (đường Lê Thánh Tôn, TP.HCM bây giờ) xem phim Tarzan, cô Ba làm rơi tờ tiền Con Công (5 đồng), trong khi Ba Huy đang t́m hộp quẹt th́ Phước đă châm tờ bạc Con Đầm (20 đồng) cho mỹ nhân t́m. Chuyện có vậy mà thiên hạ đồn Ba Huy đốt tờ tiền Bộ Lư (100 đồng) cho người đẹp t́m tờ 5 đồng!
Một chuyện khác là do tranh giành Bảy Hột Điều bất phân thắng bại mà hai công tử thách nhau đốt tiền nấu một cân đậu xanh chia hai, giai nhân ấy sẽ thuộc về ai có nồi đậu chín trước. Lần ấy Hắc Công tử thua.
Một kư giả Sài G̣n thuật lại chuyện gặp Ba Huy năm 1972, khi hỏi chuyện nấu đậu bằng tiền giấy, Ba Huy nói: “Tụi tui là người có chữ nghĩa, biết chơi ngông tới đâu th́ dừng, ngu ǵ đem tiền ra đốt khơi khơi vậy!”.
Nhà Lớn của Trần gia đă bị chính quyền Sài G̣n xung công từ năm 1973 (có lẽ gần như bỏ hoang, chỉ có một cháu ngoại của gia tộc họ Trần ở, lại không có di chúc thừa kế), chứ không phải do chính quyền cách mạng tịch thu như một số dư luận.
Trải qua bao biến cố, những năm gần đây, nhà Lớn trở thành khách sạn Công tử Bạc Liêu với 7 pḥng ngủ, nhưng khuôn viên th́ rất đông khách uống cà phê.
Bao người ṭ ṃ muốn biết công tử Bạc Liêu đích thực là ai, giai thoại về vị công tử này hư thực đến đâu, v́ thế nó ngày càng nổi tiếng và trở thành một thương hiệu du lịch.
Tiếc rằng, cho đến bây giờ, chỉ có căn nhà của Trần gia được khai thác làm khách sạn, nhưng cơ quan sử dụng nó không thuộc ngành du lịch nên kinh doanh không chuyên nghiệp, ngay cả căn pḥng ngày xưa công tử Bạc Liêu ở cũng không có bảng tên để thu hút du khách, chưa nói đến việc không tổ chức giới thiệu được về Trần Trinh Huy và gia tộc, mà qua đó du khách hiểu thêm một giai đoạn lịch sử đầy biến động của đất phương Nam.
Tôi vừa gặp con trai công tử Bạc Liêu, Trần Trinh Đức, tại nhà Lớn sau bao năm lưu lạc trở về. Ông Đức cho biết, chính quyền tỉnh Bạc Liêu có ư định cấp cho ông một thửa đất để xây nhà thờ Trần gia và mời ông thuyết tŕnh cho du khách nghe về gia tộc Trần Trinh và công tử Bạc Liêu, khi mà khách sạn Công tử Bạc Liêu được Saigontourist đầu tư sửa sang, nâng cấp trang thiết bị.
“Ư định” ấy là quá tốt để ngành du lịch phát huy thương hiệu Công tử Bạc Liêu, nhưng phải làm sớm, v́ nhân chứng sống duy nhất là ông Đức đă ngoài 60 tuổi!
Theo Phương Hà
Doanh nhân Sài G̣n
Công tử Bạc Liêu không như giai thoại
