USA Iran bên bờ sóng gió, Mỹ cân nhắc ra tay: dầu mỏ – chip AI – vàng bạc cùng rung chuyển

[Gibbs]

Giữa tháng 1/2026, nước Mỹ như đang kéo một đường thẳng cứng lạnh qua bản đồ thế giới: Venezuela vừa bị lật nhào, thì Iran lại bốc lên thành một điểm nóng mới. Những cuộc biểu tình lan khắp phố phường, một cuộc đàn áp đẫm máu bị xem là vượt “lằn ranh đỏ”, và Washington úp mở khả năng tấn công. Nhưng cơn chấn động không chỉ nằm ở tiếng súng. Nó lan ra dầu mỏ, lan vào con chip AI, rồi dội thẳng lên giá vàng bạc như lửa bén gió.

Iran trong tầm ngắm: “xem và chờ”, nhưng nòng súng đã lên đạn
Chính quyền Iran bị mô tả đang ở thời điểm yếu nhất trong nhiều năm, khi biểu tình nổ ra trên diện rộng. Trước sức ép quốc tế về đàn áp và nguy cơ xử tử người biểu tình, Tổng thống Donald Trump phát tín hiệu Mỹ đang cân nhắc hành động, dù vẫn nói sẽ “watch and see” – quan sát và chờ xem diễn biến tiếp theo.

Trong vùng bóng tối của chính trị, chỉ cần một câu “để ngỏ” cũng đủ khiến thị trường rít lên. Bởi Iran không chỉ là một quốc gia đang bất ổn. Iran là chiếc khóa nằm trên một cánh cửa dầu mỏ.

Dầu Iran: sản lượng bị trói bởi trừng phạt, nhưng trữ lượng thì khiến thế giới nín thở
Iran hiện bơm khoảng hơn 3 triệu thùng/ngày, cỡ 3–4% sản lượng dầu toàn cầu. Nhưng thứ làm người ta thật sự rùng mình là trữ lượng: khoảng 209 tỷ thùng dầu đã được chứng minh – thuộc nhóm lớn nhất thế giới. Iran từng có thời bơm tới 6–6,5 triệu thùng/ngày trước biến cố lịch sử cuối thập niên 1970; nghĩa là “tiềm năng” của họ còn nằm dưới đất nhiều hơn nằm trên mặt báo.

Trừng phạt khiến Iran phải bán dầu bằng những con đường vòng, dựa vào “đội tàu bóng ma” và mức chiết khấu sâu. Khách hàng lớn nhất vẫn là Trung Quốc, hấp thụ phần áp đảo lượng dầu Iran xuất khẩu. Iran giống Venezuela ở chỗ quốc hữu hóa ngành năng lượng và sống trong một không gian bị siết chặt bởi lệnh cấm – nhưng khác ở một điểm: nếu Venezuela làm thị trường bực bội, thì Iran có thể làm thị trường hoảng loạn.

Hormuz – chiếc cổ chai 20 triệu thùng/ngày: đòn trả đũa đáng sợ nhất không cần tên lửa
Iran nắm bờ phía bắc Eo biển Hormuz – tuyến yết hầu của dầu mỏ vùng Vịnh. Ước tính khoảng 20 triệu thùng dầu/ngày, tức gần một phần năm sản lượng toàn cầu, đi qua “cổ chai” này. Nó không chỉ là tuyến vận tải; nó là điểm tì của áp lực chiến lược.

Chỉ cần căng thẳng đủ lớn, thị trường sẽ tự “định giá nỗi sợ”. Những phiên gần đây, giá dầu đã giật lên rồi lại chùng xuống theo từng câu nói từ Washington: khi rủi ro tấn công tăng, giá dầu leo thang; khi Trump phát tín hiệu dịu lại, giá dầu hạ nhiệt. Nhưng cảm giác “bồn chồn” thì không biến mất – vì người ta biết, Hormuz mà nghẽn, cả thế giới sẽ hụt hơi.

Nếu Iran đổi chủ: giá dầu có thể sốc ngắn hạn, nhưng dài hạn lại mở ra một cánh cửa
Kinh tế Iran không hoàn toàn sống bằng dầu: dầu chỉ chiếm khoảng 10–15% GDP. Thế nhưng ngân khố của chế độ lại dựa nặng vào dầu, khi nguồn thu từ xuất khẩu dầu được cho là chiếm khoảng một nửa doanh thu nhà nước.

Nếu xảy ra biến động quyền lực, rủi ro trước mắt là sự mù mờ: ai kiểm soát công ty dầu quốc doanh, ai ký hợp đồng, ai giữ đường ống – chỉ riêng câu hỏi đó cũng đủ làm giá dầu “nhảy dựng”. Nhưng về dài hạn, nếu một chính quyền mới thân thiện hơn với phương Tây và trừng phạt được gỡ, Iran có thể mở khóa năng lực bị kìm lâu nay. Điều kiện đi kèm vẫn là thứ khó nhất: ổn định chính trị và bảo đảm an ninh.

Venezuela: Mỹ bán lô dầu đầu tiên 500 triệu USD, nhưng giới dầu khí vẫn lạnh gáy
Trong khi Iran nóng lên, Washington cũng đang “đếm dầu” từ Venezuela. Mỹ đã hoàn tất đợt bán dầu Venezuela đầu tiên trị giá khoảng 500 triệu USD, và dự kiến sẽ có thêm các đợt bán tiếp theo.

Nhưng câu chuyện ở đây không hẳn là “tiền”, mà là “niềm tin”. Trong các trao đổi với Nhà Trắng, nhiều lãnh đạo năng lượng tỏ ra dè dặt. Có người thẳng thừng: Venezuela “không thể đầu tư” nếu chưa dựng lại khung pháp lý, thương mại và bảo đảm an toàn đủ rõ để tính được lợi nhuận. Dầu có thể nhiều, nhưng rủi ro chính trị khiến nó giống một mỏ vàng nằm giữa bãi mìn.

Đòn thuế chip 25%: AI bước vào vùng thuế quan, H200 và MI325X bị gọi tên
Không chỉ dầu mỏ. Washington cũng kéo dây vào cuộc đua AI: Tổng thống Trump ký áp thuế 25% lên “một số chip tính toán tiên tiến”, gồm Nvidia H200 và AMD MI325X, viện dẫn lý do an ninh quốc gia theo cơ chế điều tra Section 232.

Điểm đáng chú ý là “cửa thoát”: chip nhập khẩu nhằm phục vụ xây dựng chuỗi cung ứng công nghệ trong nước có thể được miễn/giảm tùy tiêu chí, nhưng tiêu chí cụ thể lại chưa thật rõ ràng. Và Nhà Trắng cũng để ngỏ khả năng mở rộng thuế lên nhiều sản phẩm bán dẫn khác trong thời gian tới. Khi con chip trở thành “tài sản chiến lược”, thuế quan không còn chỉ là thuế – nó là rào chắn địa chính trị.

Chứng khoán bình thản, kim loại bốc cháy: vàng 4.600 USD, bạc vượt 90 USD/oz
Điều kỳ lạ là giữa một chuỗi tin “rối như tơ”: Iran, Venezuela, thuế chip, và cả cuộc điều tra hình sự nhằm vào Chủ tịch Fed Jerome Powell… thị trường cổ phiếu lại không rơi tự do như người ta tưởng. Nhưng nỗi sợ vẫn có nơi để trú ẩn: kim loại.

Bạc đã có lúc bứt qua mốc 90 USD/ounce – một cột mốc gây choáng. Vàng leo trên vùng 4.600 USD/ounce. Và không chỉ vàng bạc: thiếc, đồng, nhôm, lithium, kẽm… cũng nhấp nhổm. Dòng tiền đang hành xử theo bản năng cổ xưa: khi bất định tăng, người ta ôm thứ “cầm được, nắm được”.

Tâm lý “Sell America” cũng bị nhắc lại, khi lo ngại Fed mất tính độc lập có thể kéo đồng USD và trái phiếu Mỹ yếu đi, làm vàng bạc trở nên “rẻ” tương đối trong mắt nhà đầu tư toàn cầu. Cộng thêm nhu cầu công nghiệp từ AI và các trung tâm dữ liệu, kim loại giống như vừa được tiếp nhiên liệu kép: vừa sợ hãi, vừa thiếu hụt.

Kết: 2026 mở màn bằng tiếng ầm của rủi ro
Một quốc gia có thể rung vì biểu tình. Một eo biển có thể làm cả thế giới hồi hộp. Một lô dầu bán ra có thể chưa đủ biến rủi ro thành cơ hội. Và một con chip cũng có thể bị đóng dấu an ninh như một món vũ khí.

Khi các “điểm nóng” nối nhau thành chuỗi, thị trường sẽ không hỏi ai đúng ai sai trước tiên. Thị trường chỉ hỏi: ngày mai còn đi qua Hormuz được không, còn có chip để chạy AI không, và còn nơi nào để giấu tiền khi niềm tin bị thử lửa?