Bí ẩn về những con tàu bị đắm tại Việt Nam

Từ những năm 1990 đến nay, Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (BTLSVN) đã phối hợp với bảo tàng các tỉnh phía Nam, khai quật khảo cổ học dưới nước 5 con tàu đắm cổ, trục vớt được hàng trăm ngàn báu vật.

Kỹ sư cao cấp Nguyễn Mạnh Hà, nguyên TP Kỹ thuật Bảo quản – Bảo tàng Lịch sử Việt Nam đã có bài viết kể lại câu chuyện khai quật tàu đắm cổ.

Bài 1: Khai quật 5 con tàu đắm cổ

Từ xa xưa, biển Việt Nam nằm trên con đường mậu dịch, có tên gọi “Con đường tơ lụa” trên biển. Nhiều tàu buôn đã từng đi lại trên “con đường tơ lụa” trên biển qua hải phận Việt Nam để tới các nước Đông Nam Á, Tây Á, Đông Phi, Châu Âu… Trong số đó, đã có những con tàu vĩnh viễn nằm lại dưới đáy đại dương và mang theo nó nhiều điều bí ẩn.

Các cổ vật trăm năm lấy lên từ con tàu đắm ở vùng biển Phú Quốc được trưng bày tại Bảo tàng Cội Nguồn (Phú Quốc)

Tàu cổ Hòn Dầm là con tàu được phát hiện rất sớm. Từ những năm 1970, ngư dân ven biển xã An Thới, Phú Quốc ra khơi đánh bắt cá cách đảo Hòn Dầm 5km, thỉnh thoảng họ kéo lên được những đồ gốm sứ cổ, có hoa văn trang trí đẹp. Dù vậy, vào thời đó, thú chơi cổ vật chưa thịnh hành, nên sự việc này không được chú ý.

Nhiều cổ vật

Và thế là, cổ vật trên những chiếc tàu bị đắm khi đi qua vùng biển Đông, thuộc hải phận Việt Nam vẫn nằm yên dưới lòng đại dương. Thế rồi, đến những năm 1990, 1991 rộ lên phong trào ngư dân đi săn tìm cổ vật, từ đó, các con tàu cổ dưới đáy đại dương mới thu hút sự quan tâm của công luận.

Trước thực trạng nhiều cổ vật bị ngư dân vớt lên và bán, tháng 5.1991, UBND tỉnh Kiên Giang quyết định thu hồi, quản lý số cổ vật này và thành lập Ban chỉ đạo khai quật tàu cổ Hòn Dầm. Tàu ở độ sâu khoảng 10m. Tàu bằng gỗ còn khá nguyên vẹn, dài 30m, rộng 7m. Hàng hóa trên tàu chủ yếu là gốm sứ men màu xanh ngọc và một số men khác như màu chì, màu da lươn, vàng, nâu… có xuất xứ từ Thái Lan, vào thế kỷ XV. Số lượng cổ vật 10.000 cái, với nhiều loại hình.

Tại Bà Rịa-Vũng Tàu, ngay sau khi phát hiện tàu đắm cổ Hòn Cau, UBND tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu đã kịp thời báo cáo và xin phép khai quật trong những năm 1990 - 1992. Đây là con tàu đầu tiên được khai quật ở Việt Nam. Tàu nằm ở tọa độ 08˚38' 15" vĩ Bắc, 108˚48'50" kinh Đông, vùng biển gần đảo Hòn Cau, ở độ sâu 40m. Tàu bằng gỗ, kích thước 32,7 x 9m, bị vùi sâu trong lớp cát từ 0,6 đến 1m. Công ty trục vớt cứu hộ Việt Nam (Visal) được giao nhiệm vụ trục vớt cùng với sự tham gia của các nhà khảo cổ học trong và ngoài nước. Số lượng cổ vật được đưa lên bờ gần 60.000, chủ yếu gốm sứ có nguồn gốc từ Trung Quốc như lò Cảnh Đức Trấn, Sơn Dầu. Trên tàu còn một số đồ dùng của thủy thủ đoàn: khay, ấm đun nước, cân tiểu ly, gương đồng, ấn triện…

Tại Cà Mau, mùa hè năm 1998, cũng đã phát hiện được một tàu cổ trong vùng biển huyện Trần Văn Thời, tỉnh Cà Mau, cách mũi Cà Mau về phía Nam 90 hải lý. Con tàu này do ngư dân vùng biển Phan Thiết (Bình Thuận) đánh cá ở ngư trường Cà Mau phát hiện và tổ chức khai quật trái phép hàng ngàn cổ vật.

Do điều kiện về thời tiết nên tàu cổ Cà Mau phải tiến hành khai quật hai đợt. Đợt một từ tháng 8/ 1998 đến tháng 1/1999. Đợt hai từ tháng 4 đến tháng 6/ 1999. Các chuyên gia khảo cổ học Bảo tàng Lịch sử Việt Nam được giao chủ trì khai quật con tàu cổ Cà Mau cùng với đối tác là Visal.

Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (BTLSVN) đã phối hợp với bảo tàng các tỉnh phía Nam, khai quật khảo cổ học dưới nước từ năm con tàu đắm cổ, trục vớt được hàng trăm ngàn báu vật.

Tàu bằng gỗ kim giao, kích thước (24 x 8)m. Trên thân tàu có nhiều vết cháy và hàng hóa trên tàu bị lửa cháy làm biến dạng hoặc dính lại thành từng cục. Đây là con tàu có số lượng cổ vật khá lớn, gần 500.000 tiêu bản. Hàng hóa trên tàu chủ yếu gốm sứ men trắng vẽ lam từ lò Cảnh Đức Trấn - Giang Tây và gốm men nhiều màu của lò gốm dân gian Quảng Châu (Trung Quốc). Cổ vật có loại hình, kiểu dáng và hoa văn phong phú, sinh động vào thời nhà Thanh.

Tìm thấy di cốt thủy thủ đoàn

Tàu cổ Cù Lao Chàm nằm ở tọa độ 16˚16' vĩ Bắc, 108˚27' kinh Đông được khai quật từ 1997 đến năm 2000. Đây là cuộc khai quật quy mô, khoa học với nhiều trang thiết bị hiện đại. Tàu nằm ở độ sâu 70m nên gây không ít khó khăn cho quá trình trục vớt cổ vật. Tàu làm bằng gỗ tếch, với kích thước (29,4 x 7,2)m. Đây cũng là con tàu duy nhất cho đến hiện nay, tìm thấy chuyên chở đồ gốm Việt Nam. Gốm từ các lò gốm Chu Đậu, Cậy (Hải Dương) và gốm Thăng Long (Hà Nội) thế kỷ XV. Số lượng cổ vật được vớt lên 240.000, với nhiều loại hình, kiểu dáng phong phú, trang trí sinh động. Một đặc biệt nữa, khi khai quật con tàu còn tìm thấy di cốt của 11 thủy thủ đoàn, trong đó có một phụ nữ trên 20 tuổi.

Qua tàu cổ Cù Lao Chàm, một minh chứng rằng gốm Việt Nam từ thế kỷ XV đã đạt trình độ cao, đã được giao thương quốc tế. Đồ gốm Việt Nam, nhiều nhà nghiên cứu, sưu tầm đã biết và quan tâm đến đồ gốm hoa nâu từ thời Lý, Trần. Một loại hình gốm có kỹ thuật cao, khi phủ men nền tạo đồ án trang trí, người thợ phải cạo xương gốm, rồi dùng bút lông vẽ hoa văn màu nâu để tạo một khoảng chênh sắc.

Ngư dân ven biển Bình Thuận không chỉ phát hiện tàu cổ Cà Mau mà họ cũng chính là người phát hiện tàu cổ Bình Thuận từ những năm 1999. Ra khơi đánh bắt cá ở tọa độ 10,33 độ vĩ Bắc, 106,36 độ kinh Đông, thỉnh thoảng họ kéo lên những cổ vật. Năm 2001 – 2002, UBND tỉnh Bình Thuận giao Sở Văn hóa Thông tin phối hợp với BTLSVN cùng Công ty Trục vớt Cứu hộ (Visal) và Tập đoàn thám hiểm Maritime Exploration tổ chức khai quật.

Tàu bằng gỗ, nằm nghiêng so với đáy biển, một phần chìm trong cát. Tàu ở độ sâu 39 – 40m. Hàng hóa trên tàu chủ yếu gốm sứ từ các lò Sơn Đầu (Quảng Đông) và Chương Châu (Phúc Kiến) của Trung Quốc. Hoa văn trang trí trên các đồ gốm đậm nét phong cách dân gian Trung Quốc.


Bài 2: Dưới đáy đại dương!

(Theo ĐVO)

"Bí ẩn về những con tàu bị đắm tại VN"

Bài 2: Dưới đáy đại dương!

Khai quật từ năm con tàu đắm cổ, đã đem lại cho bảo tàng những tài liệu, hiện vật vô giá, mở ra một hướng đi mới cho khảo cổ học nước nhà.

Khoảng hơn 800.000 cổ vật – một con số không nhỏ bổ sung vào kho tàng cổ vật Việt Nam. Những hiện vật khai quật từ những con tàu đắm ở đáy đại dương chủ yếu là gốm sứ. Ngoài ra còn một lượng rất ít ỏi là đồ dùng của thủy thủ đoàn bao gồm đồ kim loại như đèn và chao đèn bằng đồng, tiền đồng, hộp đồng, chậu đồng, một số đồ gang; trâm cài tóc có thể là xương và một số đồ gỗ, vải…

Những đồ sứ trong sưu tập hiện vật tàu đắm với nhiều thể loại, nhưng nhiều nhất là đĩa. Sưu tập đĩa sứ hoa lam chiếm tỷ lệ lớn trong các con tàu cổ, nhất là tàu cổ Cà Mau, tàu cổ Cù Lao Chàm.

Cận cảnh xác tàu bị đắm. (Ảnh minh họa)

Đĩa có nhiều kích cỡ, kiểu dáng, hình thù như miệng tròn, miệng loe, thành vát, hình bát giác, hình thoi, hình lục giác, miệng bè, viền hình cánh hoa… Có nhiều đĩa đường kính từ 35cm đến 39cm. Hoa văn trang trí cũng rất phong phú, đa dạng. Đề tài hoa lá có hình sen dây, cành lá thu, hoa mẫu đơn, lan cúc, ánh trăng và hoa lá, ao sen.

Đề tài động vật là những con chim hạc, cá chép, lợn đang chạy, nghê, chim báo hỷ đậu cành mai, khổng tước và mẫu đơn… Trang trí hình người phụ nữ, hồng tiên nữ, cảnh người trèo tường và thiếu nữ áo dài đứng đợi cho đến những cảnh đồng tử chăn trâu, bắt cá hay chim phượng chầu mặt trời vô cùng sinh động.

Bên cạnh những đĩa sứ hoa lam là đĩa men ngọc. Đây là loại men hiếm, vì vậy số lượng không nhiều. Đĩa có miệng bé, viền hình hoa, hình răng hay hoa văn sóng biển. Ngoài ra, còn loại đĩa men trắng vẽ nhiều màu trên men, trang trí chim hạc, đào trường thọ; đĩa men trắng vẽ lam và nhiều màu được trang trí vàng kim và đôi chim đậu cành đào. Đĩa men xanh hình phượng màu đỏ; đĩa hoa lam tam thái dưới men có trang trí sơn thủy và người. Đặc biệt, có một đĩa được xếp bởi chín đĩa sứ hoa lam vẽ tiên rất độc đáo.

Những báu vật cổ...(Ảnh: M.Hà)

Sau loại hình đĩa, phải kể đến chén. Chén trong sưu tập cũng phong phú, đa dạng về loại hình và hình thức trang trí, số lượng rất lớn. Bát gốm sứ trục vớt từ các con tàu đắm tương đối nhiều. Cũng tương tự như đĩa, bát gốm sứ có nhiều hình dáng, kích cỡ và bao gồm bát hoa lam, ngoài lam xám trong men trắng, hoa lam kết hợp vẽ màu, bát men ngọc.Ngoài ra, còn có tách, ấm sứ hoa lam, hoa lam vẽ nhiều màu trên men, hoa lam kết hợp men đỏ lục, men lam xám, men trắng…

Trong kho báu trục vớt từ “Con đường tơ lụa trên biển”, còn tìm được nhiều lọ gốm hoa lam vẽ dây nho trong ô hình hoa hải đường, lọ hình đèn lồng vẽ sơn thủy, vẽ cảnh em bé chơi hoa sen hay hình phụ nữ trong ô cánh sen...

Sưu tập hiện vật từ các con tàu đắm trên biển Việt Nam có hàng trăm ngàn hiện vật.Những mô tả sơ bộ trên, phần nào giúp hình dung sự phong phú, đa dạng về loại hình và chủng loại. Hoa văn trang trí trên các hiện vật muôn màu, muôn vẻ và sống động, tinh tế. Đề tài trang trí bao gồm con người theo lối tả thực, nhiều đề tài theo tích chuyện cổ. Nhiều hơn cả là đề tài phong cảnh sơn thủy tùng đình và đề tài hoa lá.

Có giá trị cả về văn hóa, lịch sử và kinh tế. (Ảnh: M.Hà)

Ngoài ra còn có đề tài động vật, chữ phúc vạn thọ, chậu hoa đặt trên kỷ… bằng nét bút đơn giản nhưng được thể hiện nhiều kiểu khác nhau tạo nên sự phong phú của đề tài. Có thể nói, đây là những cổ vật quí hiếm, có giá trị cả về văn hóa, lịch sử và kinh tế. Chúng có cách ngày nay ít nhất cũng vài ba trăm năm, có nguồn gốc từ Trung Quốc, Thái Lan và Việt Nam.

Có thể nói, đây là điều vô cùng may mắn cho ngành bảo tồn. Bởi thực tế hiện nay, lượng cổ vật trong các kho của bảo tàng không nhiều; công việc sưu tầm cổ vật cũng rất khó khăn. Cổ vật hiếm, giá rất đắt và nếu không cẩn thận còn bị hàng giả, hàng nhái.

Theo ĐVO