Khủng hoảng Greenland đẩy châu Âu rời xa Mỹ

[goodidea]

Khao khát kiểm soát Greenland của Tổng thống Trump khiến châu Âu nhận ra không thể tiếp tục phụ thuộc vào Mỹ và họ đang tìm cách thay đổi điều này.

Ngoại trưởng Đan Mạch Lars Lokke Rasmussen, đại diện ngoại giao Greenland Vivian Motzfeldt ngày 14/1 tới Nhà Trắng gặp Phó tổng thống Mỹ JD Vance cùng Ngoại trưởng Marco Rubio để bàn về tương lai Greenland. Sau khoảng hai giờ thảo luận "thẳng thắn và mang tính xây dựng", hai bên không đạt được đồng thuận nào về vấn đề.

Ông Rasmussen cho biết hai bên nhất trí thành lập một "nhóm công tác cấp cao" nhằm tiếp tục thảo luận về những quan ngại của Tổng thống Mỹ Donald Trump về Greenland, hy vọng nỗ lực này có thể "giúp hạ nhiệt căng thẳng song phương".

Nhưng chỉ ba ngày sau, Ngoại trưởng Rasmussen cho hay ông "bất ngờ" khi Tổng thống Trump tuyên bố áp thuế 10% với 8 nước châu Âu, trong đó có Đan Mạch vì "đưa quân đội đến Greenland với mục đích chưa rõ ràng". Mức thuế này có hiệu lực từ 1/2, được nâng lên 25% vào ngày 1/6, cho đến khi Mỹ hoàn tất thương vụ mua lại đảo Greenland.

Thông báo của ông Trump vấp phải phản ứng quyết liệt từ các nước châu Âu. "Thuế quan sẽ làm suy yếu quan hệ xuyên Đại Tây Dương và có nguy cơ dẫn đến vòng xoáy nguy hiểm", Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa ngày 17/1 ra tuyên bố chung.

Theo giới quan sát, những tranh cãi về Greenland đã khiến mối quan hệ giữa Đan Mạch và Mỹ đã thay đổi vĩnh viễn, kéo theo đó là những thay đổi trong cách các đồng minh châu Âu nhìn nhận về Washington.


Tổng thống Pháp Emmanuel Macron bắt tay Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen tại Điện Elysee, Paris, ngày 6/1. Ảnh: Reuters

"Chúng ta đã dồn hết vốn liếng vào mối quan hệ với Mỹ. Chúng ta là những người theo 'chủ nghĩa xuyên Đại Tây Dương' nhiệt thành, chúng ta ủng hộ Mỹ mạnh mẽ hơn so với nhiều quốc gia khác. Chúng ta thực sự đã ưu tiên quan hệ với Mỹ. Nhưng mọi chuyện sẽ không bao giờ được như trước nữa", Mikkel Runge Olesen, chuyên gia cấp cao tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Đan Mạch, nhận xét.

Theo Olesen, các chính trị gia Đan Mạch như Thủ tướng Mette Frederiksen và cựu tổng thư ký NATO Anders Fogh Rasmussen từng rất ủng hộ mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương với Mỹ. Nhưng trước thái độ ngày càng quyết liệt của ông Trump với Greenland, họ trở thành "những người cay đắng và hoài nghi nhất lúc này".

"Tôi nghĩ đối với Đan Mạch, ý tưởng coi Mỹ là cột trụ chiến lược an ninh đã hoàn toàn tan biến. Giờ đây, chúng ta phải tìm kiếm giải pháp thay thế từ châu Âu. Đó là một bài học đắt giá", Olesen nói.

Các chuyên gia cho rằng việc các nước châu Âu triển khai quân đến Greenland, dù chỉ với quy mô rất nhỏ, vẫn phát đi một thông điệp rất mạnh mẽ. "Bằng cách nâng cao vị thế của Đan Mạch, động thái này sẽ khiến việc lựa chọn bất kỳ biện pháp nào khác ngoài ngoại giao trở nên khó khăn hơn", Christine Nissen, nhà phân tích từ Viện nghiên cứu châu Âu, trụ sở tại Copenhagen, Đan Mạch, nhận định.

Nissen nhận định đây là một bước thay đổi sâu sắc trong tư duy của châu Âu, những người từng tin rằng mọi thứ "rất ổn" với họ, khi được Mỹ bảo trợ về an ninh, nhập khẩu năng lượng giá rẻ từ Nga và giao thương hàng hóa với Trung Quốc.

"Đã đến lúc tạm biệt những điều đó. Cần có thời gian để thích nghi, đó là lý do dẫn đến những tê liệt vừa qua", Nissen nói.

Nhờ cú sốc này, châu Âu có thể trở nên gắn kết chặt chẽ hơn, giới quan sát đánh giá. Sau Nga, Mỹ hiện là cường quốc lớn thứ hai gây áp lực về lãnh thổ đối với châu Âu. Thực tế trên tạo ra động lực cho những tiếng nói đoàn kết với nhau ủng hộ một châu Âu mạnh mẽ hơn.

"Chúng ta đang thấy các thành viên trong Liên minh châu Âu (EU) xích lại gần nhau hơn", Marlene Wind, giáo sư kiêm giám đốc Trung tâm Chính trị châu Âu tại Đại học Copenhagen, nhận định. "Một châu Âu đoàn kết không phải là điều ông Trump muốn. Vì vậy, hành động của Tổng thống Mỹ có chút giống như một cú sút phản lưới nhà".

"Chúng ta đã học được rằng không nên mạo hiểm để bị phụ thuộc vào Mỹ thêm lần nữa, bởi biết đâu sau này sẽ lại có một Tổng thống Trump khác", Wind nói thêm. "Chúng ta sẽ không để cơ sở hạ tầng công nghệ, vũ khí và an ninh của mình bị trói buộc vào một người rất không có cảm tình với châu Âu".

Những lời kêu gọi xây dựng năng lực tự chủ chiến lược cho châu Âu đang đến từ mọi phía. Tuần trước, tướng Đức Frank Pieper thậm chí kêu gọi "Đức cần vũ khí hạt nhân riêng" để không phải phụ vào chiếc ô hạt nhân của Mỹ.

Tuy nhiên, quân đội các nước châu Âu không thể ngừng phụ thuộc vào Mỹ chỉ sau một đêm, các chuyên gia đánh giá. Phi công quân sự châu Âu được đào tạo để lái máy bay do Lockheed Martin sản xuất. Công ty Palantir của Mỹ cung cấp cho châu Âu công nghệ giám sát.

Các cuộc tập trận chung của NATO yêu cầu những hệ thống tương thích, đồng nghĩa với việc phải sử dụng hệ thống của Mỹ. Nói cách khác, châu Âu đã trở thành một phần trong tổ hợp công nghiệp quân sự Mỹ và việc thoát ra đòi hỏi nỗ lực rất lớn.

Nhưng điều đó không có nghĩa châu Âu sẽ không nỗ lực hết mình. "Mùa thu vừa qua, Đan Mạch đã thực hiện khoản chi tiêu quân sự lớn nhất từ trước đến nay, 9 tỷ USD, cho hệ thống phòng không mặt đất mới. Họ đã chọn một giải pháp của châu Âu", Nissen nói. "Khi chúng ta mua một thứ gì đó mới không phải từ Mỹ, chính là chúng ta đang tuyên bố cho tương lai, rằng chúng ta sẽ hướng về những giải pháp ở ngay tại châu Âu".

Quá trình chuyển đổi của châu Âu sẽ không dễ dàng, bởi những mối liên kết mang tính cấu trúc với Mỹ khiến việc tách rời đối mặt rất nhiều thách thức. Nhưng các lãnh đạo lục địa tin rằng điều này là cần thiết, bởi nếu không làm vậy, "đó sẽ không phải một giải pháp lâu dài", Nissen cho hay.

Chuyên gia này nhận định quá trình châu Âu tách rời khỏi ngành công nghiệp quốc phòng Mỹ, dù chậm chạp, vẫn sẽ gây tổn hại cho Washington. Các quốc gia châu Âu đã tăng chi tiêu quốc phòng trong vài năm qua. Chiến dịch của Nga ở Ukraine và những lời đe dọa liên tục từ Tổng thống Trump về việc trừng phạt các quốc gia không đáp ứng mức chi tiêu quốc phòng cho NATO theo yêu cầu đã thúc đẩy điều này.

Số tiền mà châu Âu tăng thêm cho quốc phòng đang chảy thẳng vào túi các nhà cung cấp vũ khí Mỹ. Theo Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm, lần đầu tiên sau hai thập kỷ, tỷ trọng lớn nhất trong xuất khẩu vũ khí của Mỹ giai đoạn 2020 -2024 là dành cho châu Âu.

Do đó, Nissen suy đoán điều này đồng nghĩa rằng nếu châu Âu ngừng nhập khẩu vũ khí Mỹ, sẽ có rất nhiều nhà vận động hành lang từ ngành công nghiệp quốc phòng của Washington nổi giận.

Trong lúc châu Âu chuẩn bị cho một cú chuyển dịch dài hạn trong mối quan hệ với Mỹ, các lãnh đạo khu vực hiện vẫn cố gắng xoa dịu căng thẳng với chính quyền Trump.

Ông Trump đã đưa ra nhiều lý do thiếu nhất quán cho việc muốn sở hữu Greenland. Trong cuộc gặp Ngoại trưởng Rubio hồi đầu tuần, Ngoại trưởng Đan Mạch Rasmussen đã cố gắng xóa bỏ lý do gần đây nhất: Nỗi sợ giả định của Tổng thống Trump về việc Nga hoặc Trung Quốc sẽ kiểm soát Greenland.

Tại cuộc họp báo sau đó, Ngoại trưởng Rasmussen cho biết ông và các đồng nghiệp đã nêu bật những khoản đầu tư của Đan Mạch vào quốc phòng tại Bắc Cực, giải thích rằng Mỹ hoàn toàn có thể đầu tư và đặt căn cứ quân sự tại Greenland, đồng thời lưu ý Mỹ thực tế đã cắt giảm số lượng quân hiện diện trên đảo trong những năm qua. Ông cũng khẳng định không có tàu chiến nào của Trung Quốc hiện diện quanh hòn đảo trong suốt một thập kỷ.

Rasmussen cho hay ông Trump trước đây từng muốn sở hữu kênh đào Panama nhưng dường như đã từ bỏ mong muốn này. Ngoại trưởng Đan Mạch gợi ý rằng nếu châu Âu có thể khiến Tổng thống Mỹ bận tâm đủ lâu, có lẽ ông cũng sẽ quên đi Greenland.

"Rõ ràng, những bước thay đổi tại châu Âu là thật. Sau tất cả, các lực lượng châu Âu vẫn trên đường tới Greenland. Tuy nhiên, có vẻ như giới lãnh đạo khu vực chưa hoàn toàn từ bỏ hy vọng và chờ đợi một bước biến chuyển từ Mỹ", bình luận viên Morten Soendergaard Larsen từ tạp chí Foreign Policy nhận xét.

VietBF@sưu tập