Greenland – ’tù nhân địa lý’ suốt gần 150 năm của Mỹ

[Romano]

Tổng thống Donald Trump không phải là người Mỹ đầu tiên mong muốn kiểm soát Greenland, mà đề xuất này đã xuất hiện từ gần 150 năm trước.Trong tháng 1, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump nhấn mạnh ý định kiểm soát đảo Greenland, Mỹ vấp phải một loạt ý kiến phản đối từ Đan Mạch – quốc gia hiện quản lý hòn đảo – và loạt nước đồng minh châu Âu. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy đây không phải là lần đầu tiên Mỹ nhắc đến ý định kiểm soát Greenland hoặc gây ảnh hưởng lên hòn đảo lớn nhất thế giới, theo đài CNN.

Greenland là hòn đảo rộng lớn với diện tích hơn 2,1 triệu km2. Nơi đây có vị trí địa chính trị chiến lược, khi nằm giữa Mỹ và châu Âu và chắn ngang tuyến đường hàng hải giữa Greenland, Iceland và Anh, nối liền Bắc Cực với Đại Tây Dương. Trữ lượng tài nguyên thiên nhiên phong phú, bao gồm dầu mỏ, khí đốt và khoáng sản đất hiếm, càng khiến hòn đảo trở nên quan trọng hơn về mặt chiến lược.Sự quan tâm của Mỹ đối với Greenland bắt nguồn từ thế kỷ XIX, khi ngoại trưởng Mỹ lúc bấy giờ là ông William H. Seward đã đưa ra ý tưởng mua Greenland và Iceland từ Đan Mạch, ngay sau khi mua Alaska từ Nga vào năm 1867.

Mặc dù thương vụ mua bán không thành hiện thực, Mỹ vẫn tiếp tục để mắt đến hòn đảo này nhiều lần trong suốt lịch sử.

Năm 1867: Thương vụ Alaska và tham vọng của Mỹ ở Bắc Cực
Trong những năm sau khi Nội chiến Mỹ kết thúc, chính quyền của Tổng thống Andrew Johnson đã tìm cách mở rộng ảnh hưởng của Mỹ ở Thái Bình Dương.

Sau khi mua thành công Alaska từ Nga với giá 7,2 triệu USD vào năm 1867, Ngoại trưởng Seward đã hướng tầm nhìn sang các vùng lãnh thổ khác ở Bắc Cực.

Theo yêu cầu của ông Seward, ông Robert J. Walker – cựu Bộ trưởng Tài chính và là người đã giúp dàn xếp vụ mua bán Alaska – đã đề xuất rằng Mỹ nên bổ sung Greenland và Iceland vào danh sách lãnh thổ sở hữu.

“Lý do là chính trị và thương mại” - ông viết trong báo cáo của Bộ Ngoại giao Mỹ, đồng thời nhấn mạnh về cảnh quan rộng lớn và nguồn khoáng sản phong phú của Greenland.

“Bờ biển Greenland hơn bất kỳ nước nào khác ở chỗ có nhiều vịnh sâu, eo biển, cửa sông và vịnh hẹp. Một số cảnh quan trong nhóm trên có thể kéo dài từ bờ biển phía tây đến bờ biển phía đông, tạo nên một đường bờ biển rộng lớn, cung cấp những ngư trường rộng lớn và được bảo vệ tốt nhất” – ông Walker viết.“Đá và địa chất của Greenland, bên cạnh than đá quý giá đã được phát hiện, cho thấy sự giàu có về khoáng sản khổng lồ” – ông viết thêm trong báo cáo.

Ông lập luận rằng việc giành được Greenland sẽ giúp Mỹ “thống trị thương mại thế giới”. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, phía Mỹ không đưa ra đề nghị nào cho Đan Mạch.

Năm 1910: Một “đề xuất rất táo bạo”
Năm 1910, Đại sứ Mỹ tại Đan Mạch lúc bấy giờ – ông Maurice Francis Egan đã viết thư cho Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ lúc đó với một “đề xuất rất táo bạo”. Ông Egan đề xuất Mỹ nhượng lại đảo Mindanao thuộc Philippines – khi đó được Mỹ quản lý – cho Đan Mạch để đổi lấy Greenland và Tây Ấn thuộc Đan Mạch.

“Greenland, như ngài biết, là độc quyền của Đan Mạch. Hòn đảo chưa bao giờ được khai thác” – ông Egan viết.

Đề xuất này không được xúc tiến thêm. Khi Thế chiến I nổ ra, sự chú ý của Mỹ chuyển sang những nơi khác. Tuy nhiên, vài năm sau, Mỹ đã mua Tây Ấn thuộc Đan Mạch (nay là Quần đảo Virgin thuộc Mỹ) với giá 25 triệu USD, trả bằng vàng, để ngăn chặn các hòn đảo này rơi vào tay Đức.

Năm 1946: Lời đề nghị 100 triệu USD dưới dạng vàng
Trong Thế chiến II, sau khi Đức tấn công Đan Mạch, Mỹ đã đảm nhận trách nhiệm bảo vệ Greenland và thiết lập sự hiện diện quân sự trên đảo.Sau đó, vào năm 1946, Mỹ dưới thời Tổng thống Harry Truman đã đưa ra lời đề nghị chính thức đầu tiên mua Greenland từ Đan Mạch. Lời đề nghị này giữ bí mật trong nhiều năm và lần đầu tiên được một tờ báo Đan Mạch công bố vào năm 1991.

Chiến tranh Lạnh đang bắt đầu, và Mỹ coi Greenland là yếu tố thiết yếu đối với an ninh quốc gia.Trong một biên bản vào tháng 5-1946, ông William C. Trimble – trợ lý trưởng bộ phận các vấn đề Bắc Âu của Bộ Ngoại giao Mỹ – đề xuất Mỹ trả cho Đan Mạch 100 triệu USD dưới dạng vàng để mua Greenland. Ông nói rằng việc mua Greenland sẽ cung cấp cho Mỹ “những căn cứ quan trọng để phát động một cuộc phản công trên không ở khu vực Bắc Cực trong trường hợp bị tấn công”.

Các quan chức Mỹ cũng thảo luận về việc trao đổi vùng đất giàu dầu mỏ ở Alaska để lấy một phần của Greenland.

Sau đó, Ngoại trưởng Mỹ James Byrnes cũng đã đưa ra lời đề nghị chính thức với Ngoại trưởng Đan Mạch Gustav Rasmussen.

Đan Mạch không muốn bán Greenland. Tuy nhiên, họ cho phép Mỹ được phép xây dựng và vận hành các căn cứ quân sự ở đó. Đến nay, Mỹ còn 1 căn cứ ở Greenland.

Năm 1979, Greenland giành được quyền tự trị trong một cuộc trưng cầu dân ý. Điều này cho phép hòn đảo có quyền tự chủ lớn hơn dù vẫn thuộc Đan Mạch.

Những đề xuất táo bạo trong nhiệm kỳ của ông Trump
Ông Trump lần đầu tiên công khai bày tỏ sự quan tâm đến việc mua Greenland là trong nhiệm kỳ đầu tiên vào năm 2019. Ông ví von thương vụ mua bán tiềm năng này như một “thương vụ bất động sản lớn”. Tuy nhiên, ý tưởng này nhanh chóng bị chính quyền Greenland và Đan Mạch bác bỏ, họ khẳng định hòn đảo này không phải để bán.

Ngay sau khi thắng cử năm 2024, ông Trump đã nhắc lại đề nghị mua Greenland nhưng lại bị từ chối. Cách đây khoảng 1 năm, tại cuộc họp báo quy mô lớn ở khu nghỉ dưỡng Mar-a-Lago ở bang Florida, ông Trump nói không loại trừ khả năng hành động quân sự để giành quyền kiểm soát Greenland.Trong một bài phát biểu trước phiên họp chung của quốc hội Mỹ vào đầu năm 2025, ông Trump đã đưa ra lời cảnh báo đối với Greenland: “Tôi nghĩ chúng ta sẽ có được nó. Bằng cách này hay cách khác, chúng ta sẽ có được nó”.

Gần đây, Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt cho biết ông Trump đã “nói rõ rằng việc giành được Greenland là ưu tiên an ninh quốc gia của Mỹ, và điều đó rất quan trọng để răn đe các đối thủ của chúng ta trong khu vực Bắc Cực”.

“Tổng thống và cộng sự đang thảo luận một loạt các lựa chọn để theo đuổi mục tiêu chính sách đối ngoại quan trọng này. Và tất nhiên, việc sử dụng quân đội Mỹ luôn là một lựa chọn mà tổng thống có thể sử dụng” – bà Leavitt nói.