Khi cuộc đua toàn cầu về trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng khốc liệt, các quốc gia gấp rút tìm kiếm nguồn điện, triển khai năng lượng gió, năng lượng hạt nhân và năng lượng mặt trời. Tuy nhiên, tờ Wall Street Journal đã lưu ý về một nút thắt: lưới điện cũ kỹ không thể đáp ứng được nhu cầu điện năng gia tăng.

Hệ thống điện đã quá cũ kỹ

Theo số liệu từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế, đầu tư toàn cầu vào sản xuất điện đã tăng gần 70% trong thập kỷ qua, đạt 1.000 tỷ USD mỗi năm, nhưng chi tiêu hàng năm cho việc xây dựng lưới điện chỉ tăng lên 400 tỷ USD.

Báo cáo nêu rõ rằng tại Hoa Kỳ, các đường dây truyền tải điện cũ kỹ được coi là nguyên nhân chính cản trở việc thúc đẩy các dự án năng lượng mới. Tại châu Âu, sự cố mất điện trên diện rộng ở Tây Ban Nha hồi tháng 4 đã làm dấy lên nguy cơ sụp đổ hệ thống do những biến động nghiêm trọng trong hệ thống điện. Ngược lại, việc Trung Quốc tích cực thúc đẩy xây dựng đường dây truyền tải điện siêu cao áp đã mang lại lợi thế đáng kể cho nước này trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo.

Trong số tất cả các quốc gia, các phương tiện truyền thông Mỹ đã mô tả kinh nghiệm của Anh như một bài học cảnh tỉnh. Quốc gia này đã xây dựng một mạng lưới điện gió và điện mặt trời khổng lồ, và sản lượng năng lượng tái tạo của nước này chiếm tỷ trọng lớn hơn hầu hết các quốc gia và khu vực trên thế giới. Tuy nhiên, đáng tiếc là Anh lại không đồng thời xây dựng các đường dây truyền tải có khả năng vận chuyển nguồn năng lượng sạch này.

Vào những năm 1960, việc sử dụng rộng rãi tủ lạnh và máy giặt đã thúc đẩy mạnh mẽ nhu cầu điện năng, khiến Anh đầu tư mạnh vào lưới điện của mình. Tuy nhiên, kể từ đó, quốc gia này chưa thực hiện bất kỳ nâng cấp quy mô lớn nào đối với lưới điện.

Vương quốc Anh đã khởi động một kế hoạch xây dựng lưới điện khổng lồ, dựa trên khả năng tận dụng sự bùng nổ của trí tuệ nhân tạo (AI) để giảm hóa đơn tiền điện cho các hộ gia đình và nắm bắt các cơ hội việc làm và đầu tư liên quan đến AI. Theo các báo cáo, Tập đoàn Lưới điện Quốc gia Anh (National Grid) đang thúc đẩy một dự án có tên gọi "Nâng cấp Lưới điện vĩ đại" (The Great Grid Upgrade), dự kiến sẽ đầu tư khoảng 40 tỷ đô la trong vòng 5 năm tới để nâng cấp lưới điện. Tuy nhiên, dự án nâng cấp này và các chi phí liên quan đang làm tăng thêm hóa đơn tiền điện cho các hộ gia đình ở Anh, vốn đã thuộc hàng cao nhất thế giới.

Tờ Wall Street Journal chỉ ra rằng cơ sở hạ tầng lưới điện cũ kỹ của Anh đã gây ra những ảnh hưởng nhất định trong thị trường năng lượng. Dung lượng lưới điện không đủ cũng hạn chế sự phát triển của năng lượng xanh.

Steve Smith, giám đốc chiến lược và pháp lý của National Grid, cho biết nếu một trang trại điện gió hiện đại được xây dựng ở phía bắc Scotland nhưng không có lưới điện để kết nối đến đó, thì ngay cả công nghệ tiên tiến nhất cũng trở nên vô dụng. Giải pháp duy nhất là xây dựng các đường dây truyền tải mới.

Một vấn đề nan giải khác là việc sản xuất điện từ các tấm pin mặt trời và tua bin gió bị hạn chế bởi điều kiện thời tiết và thường không đáp ứng được nhu cầu điện năng cao điểm.

Trung Quốc đã sớm đi trước một bước

Từ năm 2010 đến năm 2024, sản lượng điện của Trung Quốc sẽ tăng trưởng nhanh hơn toàn bộ phần còn lại của thế giới cộng lại. Năm 2024, Trung Quốc đã sản xuất lượng điện gấp hơn hai lần so với Hoa Kỳ, và một số trung tâm dữ liệu của Trung Quốc hiện đang tính phí điện năng thấp hơn một nửa so với các trung tâm dữ liệu của Mỹ. Và đây mới chỉ là khởi đầu. Theo Morgan Stanley, Trung Quốc sẽ đầu tư khoảng 560 tỷ USD vào các dự án lưới điện vào năm 2030, tăng 45% so với 5 năm trước đó. Goldman Sachs dự đoán rằng đến năm 2030, Trung Quốc sẽ có khoảng 400 gigawatt công suất điện dự trữ, gấp khoảng ba lần mức tiêu thụ điện năng dự kiến của các trung tâm dữ liệu toàn cầu vào thời điểm đó.

Lin Qingyuan, một nhà phân tích chất bán dẫn tại Bernstein, một ngân hàng đầu tư nổi tiếng ở phố Wall, cho biết: "Trong ngắn hạn, tình trạng thiếu năng lực sản xuất chip tiên tiến của Trung Quốc nghiêm trọng hơn so với nút thắt về nguồn điện của Hoa Kỳ." Tuy nhiên, ông tin rằng điều quan trọng là năng lực sản xuất điện của Trung Quốc ít nhất vẫn cho phép nước này tiếp tục cạnh tranh.

Một bữa ăn “êm”, một mối quan hệ đã sờn tới mép
Nhìn bề mặt, cuộc gặp trực tiếp giữa Donald Trump và Volodymyr Zelensky tại Mar-a-Lago lần này có vẻ “dễ thở” hơn nhiều. Đây là lần gặp thứ sáu của họ chỉ trong một năm mà quan hệ Mỹ–Ukraine liên tục rạn nứt rồi lại phải hàn gắn bằng những nỗ lực tỉ mỉ, mệt mỏi.

Khi cả hai bước ra khỏi phòng ăn, bầu không khí có vẻ hòa hoãn. Zelensky mặc suit — bộ đen nghiêm khắc, như một “tuyên bố thỏa hiệp” từng xuất hiện ở Nhà Trắng hồi tháng 10. Trump khen cuộc gặp “tuyệt vời”, còn pha trò hỏi Zelensky và vị tướng đi cùng “trông như bước ra từ phim tuyển vai” có ăn ngon không. Lúng túng thì có, nhưng so với cảnh Zelensky bị bẽ mặt công khai trong Phòng Bầu dục hồi tháng 2, đây vẫn là một khoảng cách lớn.

Lịch sự là tấm màn. Phía sau, đòn bẩy vẫn đặt lên Kyiv
Nhưng dưới lớp lời nói mềm, những câu chữ của Trump lại hé lộ một đường quen thuộc: gây sức ép lên Kyiv, trong khi liên tục “xoa dịu” Moscow.

Ở câu hỏi gai nhất — lãnh thổ — Trump có lúc gợi ý rằng đất đai “đằng nào cũng có thể bị lấy” trong vài tháng tới, rồi hỏi kiểu thúc ép: “Vậy bây giờ ký thỏa thuận có phải tốt hơn không?” Câu này bị nhận xét là vang vọng lạ lùng với lời một trợ lý Điện Kremlin, khi tóm tắt cuộc trao đổi trước đó giữa Putin và Trump: “Xét tình hình tiền tuyến, chính quyền Ukraine nên ra quyết định về Donbas không chậm trễ.”

Điện Kremlin không bỏ qua sự “cộng hưởng” ấy. Người phát ngôn Dmitry Peskov còn nhấn mạnh Trump “dường như đã nhắc phía Ukraine rằng họ đang mất đất và sẽ còn mất nữa.” Trong khi quân Nga tiếp tục nhích lên ở Donbas, Putin vẫn đòi Ukraine nhượng cả những vùng Nga… chưa chiếm được.

Khi “ngừng bắn” bị gạt khỏi bàn, một nút thắt mới xuất hiện
Từ trước, các lãnh đạo châu Âu đã cố thuyết phục Trump rằng cần có ngừng bắn trước khi đàm phán hòa bình — điều Moscow luôn bác bỏ. Và rốt cuộc, theo những gì được mô tả, Putin đã thắng lập luận đó tại thượng đỉnh Alaska hồi tháng 8. Hơn bốn tháng trôi qua, Trump vẫn tỏ ra nghiêng về quan điểm của Putin.

Trump giải thích đại ý rằng Putin lo “đang dừng rồi lại phải đánh tiếp”, nên không muốn bị đặt vào thế đó — và Trump nói ông “hiểu” lập trường ấy. Nghe thì có vẻ là “đồng cảm chiến lược”, nhưng hệ quả lại là bế tắc kiểu mới.

Ukraine ngày càng phát tín hiệu sẵn sàng bàn về nhượng bộ lãnh thổ, nhưng Zelensky nhấn mạnh: thay đổi quy chế đất đai Ukraine có thể cần trưng cầu dân ý, và điều đó theo ông khó diễn ra nếu không có ngừng bắn ít nhất 60 ngày. Không ngừng bắn thì không trưng cầu. Không trưng cầu thì khó nhượng bộ. Và không nhượng bộ thì khó chốt thỏa thuận. Cỗ xe ngoại giao lại quay vòng, trong khi Nga có thêm thời gian để tấn công.

Zelensky nói thẳng: Nga muốn tiếp tục gây áp lực, và “sự tiếp tục ấy” trông như chiến tranh, tên lửa, pháo binh. Đầu tuần mới, nhiều vùng Ukraine bước vào ngày thường với cúp điện luân phiên; riêng vùng Kyiv có hơn 9.000 hộ gia đình thức dậy trong cảnh mất điện.

Zaporizhzhia: lời khen của Trump và nỗi lo của giới hạt nhân
Một khoảnh khắc khiến Zelensky khó chịu thấy rõ là khi Trump nói Putin “rất tốt” trong chuyện nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia — cơ sở Nga chiếm bằng vũ lực từ tháng 3/2022 và chiếm đóng đến nay. Trump còn nói kiểu khen ngợi: Putin “đang làm việc với Ukraine” để mở lại nhà máy, đó là “bước lớn”, miễn là “không ném bom nhà máy ấy.”

Nhưng thực địa không giản dị như câu nói. Theo thông tin từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), khu vực đang sửa chữa đường dây điện gần nhà máy nhằm ngăn nguy cơ tai nạn hạt nhân. Cơ sở này từng bị cắt khỏi nguồn điện bên ngoài tới 12 lần kể từ khi Nga chiếm đóng. Và cơ quan giám sát hạt nhân của Liên Hợp Quốc cũng cảnh báo các cuộc tấn công dai dẳng vào hạ tầng năng lượng Ukraine là mối đe dọa với an toàn hạt nhân; Tổng giám đốc Rafael Grossi nhấn mạnh tình trạng bất ổn kéo dài của lưới điện đang làm suy yếu an toàn.

Bảo đảm an ninh: từ “nói miệng” sang “giấy trắng mực đen”
Với Kyiv, có một bước tiến nhỏ nhưng quan trọng: bảo đảm an ninh. Trước đây, Ukraine chỉ có cam kết bằng lời rằng Mỹ sẽ tham gia cơ chế bảo đảm an ninh hậu chiến, nhất là sau khi Trump đổi lập trường hồi tháng 8. Lần này, các bảo đảm đã được ghi thành văn bản — dù kèm hạn 15 năm (Zelensky muốn kéo dài) và vẫn cần Quốc hội Mỹ thông qua.

Những bảo đảm này không có nghĩa Mỹ đưa quân trực tiếp xuống đất Ukraine. Nhưng ít nhất, chúng tạo ra một “lưng dựa” cho châu Âu nếu châu Âu quyết định triển khai lực lượng của mình. Trump nói Mỹ sẽ giúp châu Âu “100%”, như cách họ sẽ giúp Mỹ.

Nghe như một hạt giống hy vọng. Nhưng hạt giống ấy vẫn nằm trong túi áo, chưa gieo xuống đất.

Direct talks còn xa, lời buộc tội của Lavrov đổ thêm dầu
Chừng nào Nga và Ukraine chưa thể ngồi vào đối thoại trực tiếp, tất cả vẫn chỉ là giả định. Zelensky hy vọng điều đó có thể diễn ra trong tháng 1, sau một vòng phối hợp nữa với đồng minh. Nhưng ngay đầu tuần, triển vọng ấy lại mờ đi khi Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov cáo buộc Kyiv tấn công một trong những nơi ở của Putin, và Moscow sẽ “xem xét lại” lập trường đàm phán vì chuyện đó. Zelensky bác bỏ, gọi đây là “một lời nói dối nữa” từ Nga.

Cùng lúc, Peskov nhắc lại yêu sách cốt lõi: Ukraine phải rút lực lượng khỏi Donbas “vượt ra ngoài ranh giới hành chính” — tức bao gồm cả những vùng Nga chưa chiếm được sau gần bốn năm chiến tranh. Đòi hỏi thì nặng, còn phía Moscow lại vẫn nhận được lời khen và các cử chỉ ngoại giao từ Nhà Trắng, khi Trump nói chuyện với Putin cả trước lẫn sau cuộc gặp Zelensky.

Vòng quay 2026: họp nhóm, họp nhóm nữa… và câu hỏi “có phải đang câu giờ?”
Bước sang 2026, “vòng quay” ngoại giao được mô tả sẽ tăng tốc: các cuộc gặp cấp cố vấn, rồi cuộc họp của “Liên minh Sẵn sàng” ở Paris đầu tháng 1, và sau đó có thể là một hội nghị thượng đỉnh tại Washington — theo lời Zelensky. Chính quyền Trump cũng đề xuất tiếp tục thảo luận qua nhiều nhóm công tác, và Moscow tán thành ý tưởng này.

Nhưng chính những “nhóm công tác” ấy lại khiến người ta hoài nghi. Có quan điểm bi quan châm biếm rằng: muốn trì hoãn vô hạn một việc gì, hãy lập vài nhóm làm việc.

Dù vậy, vẫn có khả năng thế cờ đổi bất ngờ. Tháng 10, một Trump bực bội từng áp lệnh trừng phạt lên các “ông lớn” dầu mỏ Nga, khiến giá dầu Nga rơi xuống mức thấp nhất kể từ sau cuộc xâm lược toàn diện tháng 2/2022. Một số nhà quan sát cho rằng “cuộc kéo co” giành ảnh hưởng lên Trump có thể vẫn chưa ngã ngũ hoàn toàn.

Cái bắt tay không cứu được tiền tuyến, nhưng nó cho biết ai đang bị ép
Cuộc gặp Mar-a-Lago có thể “đẹp” hơn về hình ảnh: ít công kích, ít nhục mạ, nhiều phép lịch sự. Nhưng phép lịch sự không thay đổi được thực tế: đạn vẫn bay, điện vẫn tắt, và câu hỏi lãnh thổ vẫn là cục đá chặn đường.

Nếu ngừng bắn bị gạt khỏi bàn, Ukraine khó có “cơ chế” để đi tới nhượng bộ hợp hiến. Nếu không nhượng bộ, thỏa thuận hòa bình lại thành vòng tròn. Và vòng tròn ấy, trong thực địa, thường có lợi cho bên đang tấn công.

Đến cuối cùng, điều đáng sợ nhất không phải là một cuộc gặp thất bại. Mà là một cuộc gặp “tưởng như ổn” nhưng vẫn để mặc chiến tranh tiếp tục chạy, như chiếc đồng hồ không ai bẻ kim.

Một tuần trước vô danh, một tuần sau thành “hiện tượng”
Một tuần trước, Nick Shirley — 23 tuổi — gần như chẳng ai nhắc tới ngoài cộng đồng người xem nhỏ lẻ. Vậy mà chỉ vài ngày gần đây, anh bỗng có thêm hàng trăm ngàn người theo dõi, video được xem hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu lượt, nhờ những cú khuếch đại từ các nhân vật quyền lực và có sức nặng trong hệ sinh thái MAGA: Elon Musk, Phó Tổng thống JD Vance và Giám đốc FBI Kash Patel.

Câu chuyện của Shirley là kiểu chuyện chỉ có thể xảy ra trong môi trường truyền thông – chính trị hôm nay: nơi bất kỳ ai cũng có thể “lên sóng” như một đài phát thanh riêng, và chỉ cần đúng người bấm nút chia sẻ, mọi thứ nổ tung như pháo hoa.

Video Minnesota: “điều tra” kiểu gõ cửa và chiếc đòn bẩy mang tên X
Trong video khiến anh bùng nổ, Shirley cùng một nhà hoạt động ở Minnesota đi “điều tra” các cơ sở nhận tiền liên bang bị nghi ngờ hoạt động như nhà trẻ/điểm giữ trẻ nhưng lại không thấy trẻ em. Video này được các lãnh đạo MAGA lan truyền như bằng chứng cho các cáo buộc gian lận trợ cấp — vốn được một số tiếng nói cánh hữu gắn với cộng đồng người Somali tại bang này.

Cần nói rõ: đây là cáo buộc trong tranh luận chính trị – truyền thông, và việc điều tra – kết luận thuộc về cơ quan chức năng, hồ sơ, chứng cứ. Nhưng trong thời đại mạng xã hội, thứ chạy nhanh nhất thường không phải kết luận, mà là cảm xúc.

Video Minnesota của Shirley được nói là đạt hơn 116 triệu lượt xem trên X và khoảng 1,6 triệu lượt xem trên YouTube. Đó là những con số mà nhiều tòa soạn truyền thống mơ còn không thấy, và cũng là lý do người ta gọi đây là “quyền lực mới” của truyền thông.

“Tương lai của báo chí” hay tương lai của… nội dung không gác chắn?
Shirley và những người làm nội dung tương tự thường tự mô tả mình là “tương lai của báo chí.” Họ nói: không biên tập cầu kỳ, không “định hướng” của tòa soạn, không rào chắn kiểm chứng kiểu truyền thống — nên “thật” hơn, gần dân hơn.

Trong khi đó, khán giả của báo chí dòng chính giảm nhiều năm, niềm tin công chúng với nhà báo cũng tụt xuống mức thấp, lại bị bồi thêm bởi những chính trị gia coi việc hạ uy tín truyền thông như một phần “thương hiệu” chính trị.

Thế là xuất hiện một nghịch lý: càng ít “gác chắn”, nội dung càng dễ lan; và càng lan, nó càng được coi là… đáng tin chỉ vì nó lan.

Nick Shirley là ai: từ prank, “shock content” đến nội dung chính trị
Shirley không khởi đầu với hình ảnh “nhà báo độc lập” như hiện nay. Những video đầu trên YouTube của anh thiên về trò gây sốc, prank. Có thời điểm, anh từng quay cảnh bay tới New York cùng bạn bè khi còn là thiếu niên mà không có sự đồng ý của cha mẹ. Về sau, anh đăng các video kiểu “tôi lừa TikToker đi casting MV Justin Bieber” — những món giải trí nhanh, dễ xem, dễ trôi.

Bước ngoặt xảy ra khi anh chuyển sang nội dung chính trị. Tháng 12/2021, anh thông báo tạm rời YouTube để đi truyền giáo cho Giáo hội Các Thánh Hữu Ngày Sau của Chúa Giê Su Ky Tô tại Santiago, Chile. Hai năm sau, anh trở lại với format mới: gần như chỉ làm nội dung chính trị, khởi đầu bằng các video về nhập cư bất hợp pháp ở biên giới.

Từ đây, lượng xem của anh tăng mạnh so với thời prank. Anh vượt mốc 1 triệu view lần đầu với video về “khủng hoảng người di cư ở NYC” đăng tháng 2/2024. Video có lượng xem cao nhất của anh (theo mô tả) là “xâm nhập Rio, băng đảng nguy hiểm nhất,” hơn 4,3 triệu view. Kênh YouTube của anh đạt khoảng 1,21 triệu người đăng ký.

Đến 2025, anh đã khá quen mặt trong “vũ trụ MAGA” và thậm chí được mời phát biểu tại Nhà Trắng trong một buổi thảo luận với Tổng thống Donald Trump về Antifa — phong trào chống phát xít vốn không có cấu trúc lãnh đạo hay tổ chức rõ ràng như một đảng phái.

Vì sao video nổ đúng ngày 26/12: im ắng tin tức, bùng nổ thuật toán
Video Minnesota được đăng ngày 26/12 — thời điểm thường khá yên ắng về tin tức. Nhưng cái yên ắng ấy lại là điều kiện lý tưởng cho một video “kể chuyện điều tra” kiểu gõ cửa: không bị các tin nóng khác đè lên, dễ leo trend hơn.

Sau đó, nhiều nhân vật bảo thủ trên mạng chia sẻ, nhưng cú tăng tốc thật sự đến khi JD Vance và Elon Musk repost vào ngày 27/12. Với Musk, câu chuyện còn trúng đúng “mạch quan tâm” lâu nay của ông về cáo buộc lãng phí – gian lận trợ cấp trong các cộng đồng nhập cư. Kể từ lúc video nổi, Musk tiếp tục khuếch đại câu chuyện theo hướng rộng hơn: đổ sang “lãng phí chính phủ,” “chính sách Dân chủ,” “nhập cư,” và “thất bại của truyền thông dòng chính.”

Hệ quả thấy ngay: lượng người theo dõi Shirley trên X tăng vọt — từ khoảng 200.000 đầu tháng 12 lên hơn 800.000 vào 29/12 (theo các thống kê được nêu).

Không phải đầu tiên: nhưng là người “đánh trúng nhịp” nhất
Điểm đáng chú ý: Shirley không phải người đầu tiên nói về các cáo buộc gian lận ở Minnesota. Nhiều cơ quan báo chí đã theo dõi chủ đề này từ trước, kể cả việc gõ cửa các cơ sở trông trẻ bị nghi “trống trơn.” Một đài địa phương từng đưa tin có hàng chục cuộc điều tra đang diễn ra liên quan các trung tâm nhận tiền liên bang. CBS News cũng từng có các bài điều tra về việc tiền hỗ trợ bị sử dụng sai mục đích, mô tả hình ảnh “xe sang, biệt thự” đối lập với mục tiêu ban đầu của ngân sách.

FBI cũng đã điều tra các vụ gian lận tại Minnesota từ trước. Nhưng sau khi video của Shirley bùng nổ, Giám đốc FBI Kash Patel lên tiếng trên X, khẳng định rằng ngay cả trước khi cuộc tranh luận trên mạng leo thang, FBI đã tăng nhân sự và nguồn lực điều tra tại Minnesota nhằm triệt phá các đường dây gian lận quy mô lớn lợi dụng các chương trình liên bang.

Nói cách khác: thông tin không mới. Nhưng người kể chuyện thì mới, nhịp đăng thì đúng, và “đòn bẩy” lan truyền thì quá mạnh.

Bài học của thời đại: đúng người, đúng format, đúng nền tảng — là đủ thay đổi cuộc chơi
Ngày xưa, để thành “nhà báo,” bạn phải vào tòa soạn. Hôm nay, đôi khi chỉ cần một chiếc camera, một giọng kể đủ lôi kéo, một đề tài đủ gây phẫn nộ, và một nền tảng sẵn sàng đẩy bạn lên đầu trang.

Nhưng sự bùng nổ cũng kéo theo rủi ro: khi câu chuyện xoay quanh cáo buộc gian lận và lại bị quy chụp vào một cộng đồng sắc tộc/di dân, nó rất dễ trượt sang định kiến tập thể. Điều tra phải dựa trên chứng cứ và cá nhân/nhóm cụ thể, không phải biến cả một cộng đồng thành bị cáo tập thể chỉ vì vài clip lan truyền.

Câu chuyện Nick Shirley vì vậy không chỉ là chuyện một người “lên đời” nhờ video. Nó còn là câu chuyện về một xã hội đang đổi cách tin, đổi cách giận, đổi cách chọn ai là “người đưa tin.” Và trong cuộc đổi đó, thứ đáng sợ nhất không hẳn là tin giả — mà là tốc độ khiến người ta không còn kiên nhẫn chờ sự thật đi bộ tới nơi.

Ngày xưa có điện thoại bàn… và một câu hỏi về tương lai
Năm 1998, Bill Clinton đối mặt luận tội, “Titanic” quét Oscar, và trong nhiều gia đình Mỹ, điện thoại bàn vẫn là “trung tâm chỉ huy” của đời sống. Khi ấy, Gallup và USA Today gọi đến 1.055 người Mỹ qua những đường dây cố định, hỏi một câu nghe như trò chơi: “Hãy dự đoán năm 2025 sẽ ra sao?”

Những dự đoán đó được lưu lại trong kho tư liệu thăm dò do Roper Center (Đại học Cornell) quản lý. Và giờ khi 2025 khép lại, người ta mở lại những trang “bói tương lai” năm xưa để xem: điều nào đúng, điều nào trượt.

Đúng đáng sợ: có người đã nhìn thấy vài cột mốc lớn
Nhiều dự đoán của người Mỹ năm 1998 lại tỏ ra… khá sáng suốt.

Phần đông tin rằng nước Mỹ sẽ bầu được một tổng thống da đen. Họ cũng dự đoán hôn nhân đồng giới sẽ hợp pháp và trở nên phổ biến. Và họ còn “ngửi” được khả năng xuất hiện một căn bệnh mới chết người trong khoảng thời gian 27 năm tới.

Cũng có những điều họ hoài nghi đúng: đa số không tin du hành vũ trụ sẽ trở thành chuyện thường ngày cho người bình thường; và họ cũng nghi ngờ chuyện “người ngoài hành tinh liên lạc” sẽ xảy ra trong đời mình.

Sai cũng rõ ràng: nữ tổng thống, chữa ung thư, sống 100 tuổi
Nhưng không phải dự đoán nào cũng đứng vững.

Khoảng hai phần ba người được hỏi năm 1998 tin rằng đến 2025 Mỹ sẽ có một nữ tổng thống. Thực tế thì chưa.

Hơn một nửa kỳ vọng sẽ có cách chữa khỏi ung thư. Và 61% tin rằng “người ta sẽ sống đến 100 tuổi như chuyện thường”. Thế giới đã đi xa về y học, nhưng chưa tới mức “100 tuổi đại trà” như nhiều người từng hình dung.

Một lát cắt tâm lý: người giàu tốt lên, người nghèo tệ đi
Cuộc thăm dò không chỉ hỏi chuyện “có hay không”, mà còn hỏi cảm giác về hướng đi của xã hội. Và ở đó, bóng tối hiện ra sớm hơn ánh sáng.

70% người trả lời tin chất lượng sống của giới giàu sẽ tốt hơn. Nhưng với tầng lớp trung lưu thì ý kiến chia đôi: có người nghĩ tốt lên, có người nghĩ xấu đi. Còn với người nghèo, đa số dự đoán đời sống sẽ tệ hơn.

Gần 8/10 tin rằng người Mỹ tương lai sẽ có ít quyền riêng tư hơn. 57% nghĩ họ sẽ có ít tự do cá nhân hơn. Nhiều người dự đoán tội phạm tăng, môi trường xấu đi, giá trị đạo đức suy giảm. Có tới 71% cho rằng sẽ khó dạy con cái trở thành người tử tế hơn trước.

Nghe như lời than thở của một thế hệ già, nhưng đáng chú ý là: họ than từ năm 1998, trước cả thời mạng xã hội bùng nổ.

Vẫn có điểm sáng: quan hệ chủng tộc và cơ hội tiếp cận y tế
Giữa bức tranh lo lắng ấy, vẫn có vài nét lạc quan.

Nhiều người tin quan hệ chủng tộc sẽ cải thiện. Và họ cũng nghĩ dịch vụ y tế sẽ dễ tiếp cận hơn — dù có thể đắt đỏ hơn. Một kiểu hy vọng “nửa vầng trăng”: có ánh sáng, nhưng vẫn biết trời còn lạnh.

Cú rơi của sự hài lòng: từ 60% xuống 24%
Gallup vẫn tiếp tục thăm dò qua nhiều năm (dĩ nhiên bây giờ không còn phụ thuộc vào điện thoại bàn như xưa). Nhờ vậy, người ta nhìn thấy một đường biểu đồ đáng suy nghĩ:

Mùa thu 1998, khoảng 60% người Mỹ nói họ hài lòng với cách mọi thứ đang diễn ra ở nước Mỹ.
Còn “hôm nay”, con số đó là 24%.

Không chỉ là chênh lệch thống kê. Nó giống như một “bản tin thời tiết” về tinh thần quốc gia: trời nhiều mây hơn, và niềm tin khó nắng hơn.

27 năm: tương lai đến đúng, nhưng tâm trạng không đến cùng
Nhìn lại, người Mỹ năm 1998 đã đoán đúng nhiều cột mốc lịch sử, nhưng cũng đánh giá sai không ít kỳ vọng “thăng cấp nhân loại”. Và họ đặc biệt “đúng” ở một điều khó đo: cảm giác rằng riêng tư và tự do sẽ bị bào mòn, rằng nuôi dạy con tử tế sẽ khó hơn.

Điều thú vị nhất của câu chuyện này không phải ai đúng ai sai. Mà là: 27 năm trước, khi người ta còn bấm số trên điện thoại bàn, đã có một nỗi lo mơ hồ về tương lai.

Đến 2025, tương lai đến rồi… nhưng sự yên tâm thì không chắc đã đến kịp.

Càng đông người đi chơi, càng dễ lộ… cái nết
Năm 2025, người ta ước tính có gần 5 tỷ lượt hành khách đi máy bay — kỷ lục mới. Chưa kể tàu biển, tàu lửa, xe hơi… du khách đổ ra khắp nơi như mùa nước lớn. Phần đông đi chơi vui vẻ, mang tiền đến cho địa phương, chụp vài tấm hình đẹp rồi về.

Nhưng đời mà. Vườn càng lớn thì càng dễ có… táo thối. Và 2025 là năm những câu chuyện “xấu hổ thay cho đồng loại” nở rộ: từ thành phố quá tải vì du lịch, đến những trò TikTok ngu ngơ, từ sờ tượng cho “lấy may” tới… mang rùa giấu trong quần.

Thế nên, nếu bước qua 2026 mà muốn làm công dân toàn cầu cho đàng hoàng, đây là 6 “lời hứa” đơn giản — kèm những bài học vừa buồn cười vừa nhức đầu của năm qua.

1) Tôn trọng văn hóa địa phương, đừng giả quốc tịch và đừng quấy rầy cộng đồng biệt lập
Cái khó chịu lớn nhất của nhiều nơi trong năm qua là… du khách có mặt quá đông, đến mức cư dân bản địa sống không nổi. Chống du lịch đại trà bùng lên ở nhiều châu lục.

Ở châu Âu, người dân xuống đường tại Tây Ban Nha và Ý; Barcelona thậm chí có “súng nước” làm vũ khí biểu tượng để tạt vào sự bực bội. Ở châu Á, Bali (Indonesia), Kyoto (Nhật) và Phuket (Thái) trở thành điểm nóng vì đường phố chật cứng, cư xử thiếu ý thức khiến chất lượng sống của dân địa phương bị đe dọa.

Ở Nam Mỹ, biểu tình liên quan nhượng quyền vận chuyển khiến hàng nghìn du khách mắc kẹt quanh Machu Picchu. Tại Nigeria, “Detty December” — mùa tiệc tùng thường niên — cũng bị phủ bóng bởi áp lực kinh tế và những kiểu “hốt bạc” tham lam.

Người Mỹ đi du lịch năm nay còn bị soi kỹ, kiểu câu hỏi “Bạn có bầu cho Trump không?” trở thành một màn đối chất khó chịu. Và trớ trêu là có người Mỹ chọn cách “cướp cờ” — nói dối quốc tịch, giả làm người Canada — khiến người Canada thật chỉ biết… xấu hổ lây.

Tệ hơn, ngay cả cộng đồng Sentinelese — được xem là biệt lập nhất thế giới — cũng không yên. Một thanh niên Mỹ 24 tuổi bị bắt sau khi thực hiện chuyến đi trái phép nhằm tiếp cận hòn đảo của họ, cách đất liền Ấn Độ hàng trăm dặm. Có những nơi trên bản đồ không dành cho “tò mò” kiểu du lịch.

2) Đừng biến mọi thứ thành “content”: mạng xã hội không phải tôn giáo
Năm 2025 chứng kiến nhiều trào lưu TikTok khiến người ta ưu tiên… câu like hơn an toàn.

Có “airport theory”: cố chạy từ bãi xe tới cửa lên máy bay trong 15 phút như một thử thách. Có phong trào nhảy múa quay vòng ở sân bay, kéo theo vô số “bản sao” trên khắp thế giới. Có “mẹo” nguy hiểm: quấn dây an toàn quanh mắt cá chân để ngủ trên máy bay. Có cả trào lưu quay “get ready with me” trên khoang — trang điểm giữa rung lắc, rủi ro lớn nhất là… tự chọt bút kẻ mắt vào mí.

Ở Ý, một influencer kêu gọi hàng triệu người đổ về một khu trượt tuyết, biến điểm đến thành một “cơn lũ người”. Trên dãy Dolomites, nông dân bực quá phải dựng cổng soát để thu phí vào các điểm “sống ảo”. Tại Sicily, người ta ùn ùn kéo tới xem núi Etna phun trào, đến mức cản cả lực lượng cứu hộ.

Còn “đỉnh” nhất là xu hướng một số influencer kéo nhau tới Afghanistan dưới thời Taliban, vừa đi vừa ca ngợi chủ nhà trên mạng, bất chấp cảnh báo du lịch. Thế giới ảo đôi khi khiến người ta quên rằng đời thật không có nút “undo”.

3) Tránh cám dỗ “sex, drugs & rock ’n’ roll”: đừng sờ tượng, đừng phô bày, đừng mở loa
Tượng ở Dublin và Verona năm nay tiếp tục chịu nạn “sờ lấy may”. Ở Dublin là tượng Molly Malone; ở Verona là nàng Juliet của Shakespeare. Cái gọi là “cử chỉ may mắn” này làm hỏng lớp patina của tượng, mà nói thẳng ra: vừa kỳ, vừa kém duyên.

Thị trấn biển Les Sables d’Olonne của Pháp tuyên bố phạt đến 150 euro với người đi “nửa trần nửa trụi”. Ở Mỹ, Spirit Airlines cũng siết quy định trang phục, có thể từ chối lên máy bay nếu ăn mặc “không phù hợp” hoặc có hình xăm/trang phục bị xem là tục tĩu, phản cảm.

Về cần sa, ba năm sau khi Thái Lan hợp pháp hóa, chính phủ đưa thêm quy định mới để kìm “cơn sốt xanh”, thừa nhận có thể giảm doanh thu nhưng cần thiết vì tác hại xã hội của việc dùng thiếu kiểm soát.

Còn một “tệ nạn văn minh” khác: bật nhạc, bật video ngoài loa điện thoại nơi công cộng. Nó còn được đặt cái tên khá… gợi dục là “bare beating”. Dù đa số thoát tội, ở Nantes (Pháp) đã có người bị phạt 200 USD vì dùng loa ngoài/đàm thoại ngoài loa trong nhà ga. Năm mới, xin hãy mang theo tai nghe — tai người khác không phải thùng rác âm thanh.

4) Đừng phá di sản, đừng bơi chỗ cấm, và xin đừng “xả” bậy
Ý lại là “tâm bão” chuyện xấu: có người nhảy xuống kênh đào Venice, có người lao vào đài phun nước Trevi ở Rome, có người làm xe mắc kẹt ở bậc thang Tây Ban Nha, có người còn quậy phá khu vực bàn thờ ở Vương cung thánh đường Thánh Phêrô.

Khách chụp hình làm hư tác phẩm cũng không hiếm: có người ở Verona làm gãy chiếc ghế phủ pha lê trong một bảo tàng; ở Florence, có người lùi lại rồi đụng vào một bức tranh thế kỷ 17 tại Uffizi.

Ngoài ra là những màn “tự hại” khi leo núi: có người ở Phú Sĩ phải cứu hộ hai lần trong một tuần vì quay lại lấy đồ sau lần bị sốc độ cao. Một du khách Anh leo Dolomites bị đe dọa phạt tới 16.000 USD vì phớt lờ biển báo, vượt rào cảnh báo rồi mắc kẹt.

Có cả hành vi ác ý: tại Scotland, một người Úc bị truy tố sau khi phá hỏng tủ kính trưng bày Stone of Destiny, biểu tượng cổ của quốc gia. Ở Trung Quốc, một nhà hàng phải xin lỗi sau video thực khách… tiểu vào nồi lẩu lan truyền. Trên không, một chuyến Air India từ Chicago đi New Delhi phải quay đầu sau vài giờ vì hành khách nhét giẻ, quần áo, túi nhựa làm nghẹt nhà vệ sinh. Đi du lịch không biến ai thành người khác — nó chỉ làm lộ rõ họ là ai.

5) Đừng buôn lậu, trộm cắp: từ đá lát đường đến… wombat
Năm nay có vụ khiến nước Úc nổi giận: một influencer Mỹ bế một con wombat con khỏi mẹ rồi chạy đi quay video. Clip lan truyền khắp nơi; cô ta sau đó xin lỗi vì đã gây “đau khổ”, nhưng bài học vẫn còn đó: động vật hoang dã không phải đạo cụ.

Ở Mỹ, một người đàn ông Pennsylvania bị phát hiện giấu rùa sống ở vùng háng khi qua kiểm tra an ninh tại sân bay New Jersey. Con rùa may mắn không bị thương, còn động cơ giấu rùa thì… không ai hiểu nổi.

Từ sinh vật đến đá lát: Bruges (Bỉ) phải lên tiếng kêu gọi du khách ngừng lấy trộm đá cuội trên đường phố trung cổ được UNESCO công nhận. Có ước tính mỗi tháng mất 50–70 viên, sửa chữa tốn kém.

Cũng trong tháng đó, một du khách Đức đi e-scooter bị cảnh sát Ý rượt bắt vì chở theo… đế đá cẩm thạch nặng 30 kg của một cột cổ giữa hai chân, nói mang làm “quà lưu niệm”. Du lịch mà coi di sản như đồ bỏ túi, sớm muộn cũng thành… hồ sơ.

6) Đừng gây loạn ở độ cao 30.000 feet: máy bay không phải chỗ để “bản ngã” cất cánh
Năm mở đầu bằng cú rắn của Ryanair: một hành khách quậy trên chuyến Dublin – Lanzarote bị hãng kiện đòi 15.000 USD vì khiến máy bay phải chuyển hướng. Các vụ hành khách say xỉn vẫn là bài toán nan giải; có đề xuất giới hạn “hai ly” ở sân bay, nhưng rượu lại là mỏ vàng của ngành hàng không.

Cãi nhau chuyện ngả ghế vốn muôn đời, có hãng đưa ra cách giải quyết riêng. Thổ Nhĩ Kỳ còn nhắm vào thói quen đứng bật dậy quá sớm sau khi máy bay hạ cánh, cảnh báo sẽ phạt người vi phạm.

Chuyện nặng hơn thì đầy: JetBlue có hành khách bị bắt vì mở cửa thoát hiểm ở sân bay Boston. Một chuyến Jetstar từ Bali về Melbourne phải quay đầu vì có người cố mở cửa máy bay trên Ấn Độ Dương. Trên Delta, có người bị cáo buộc cắn một hành khách và đánh nhiều người khác. Lại có người nói bay tới Washington để gặp Tổng thống Trump rồi bị bắt vì tấn công hành khách và đe dọa tiếp viên.

Miami International Airport cũng không yên: có cặp đôi bị bắt vì cố xông lên cầu ống lồng hạn chế, xô đẩy hành khách để lên máy bay trái phép. Một vụ khác, hành khách bị cáo buộc hành hung tiếp viên, đạp đấm ghế phía trước, thậm chí… nuốt cả chuỗi tràng hạt.

Và đôi khi “vấn đề” lại nằm ở buồng lái: có chuyến bay từ Los Angeles đi Trung Quốc phải quay lại và đáp khẩn ở San Francisco vì một phi công… quên mang hộ chiếu.

Năm 2026: đi xa để rộng lòng, chứ không phải để rộng… cái tôi
Đi du lịch là đặc ân. Đặc ân ấy càng lớn khi thế giới càng kết nối, khi vé rẻ hơn, khi ai cũng có thể “xách ba lô lên và đi”. Nhưng cùng với đặc ân là trách nhiệm: tôn trọng nơi mình đến, giữ an toàn cho mình và cho người khác, và đừng bắt cả thế giới phải chịu đựng thói quen xấu của riêng ta.

Giữ lời hứa không khó: nói nhỏ lại, ăn mặc đúng chỗ, đừng xâm phạm, đừng trộm, đừng phá, đừng biến đời thật thành sân khấu.
Để năm sau, người ta còn vui vẻ nói “welcome” — chứ không phải lén chuẩn bị… súng nước.